Lendas, mitos e historias da miña terra

corvos lendas

Como sabedes, son fillo de Fornelos da Ribeira, e namorado dos seus segredos. Polo tanto, aproveito a ocasión para espertar a curiosidade dos meus paisanos, para invitalos a dar unha volta, sobre estas lendas. Mitos e historias, media verdades e media mentiras, acontecidas nos nosos rueiros.

Aqueles fillos, antes da fundación da nosa chamada terra de Fornelos da Ribeira, polos Fornelos de Teo, próximos a Santiago de Compostela, foron pastores, cazadores para comer e guerreiros ata a romanización. Pero, cando esta chegou se uniron para loitar contra ela. Así foi o caso de Viriato, que empezou nas montañas, o que moitos asocian a cidade portuguesa de Évora.

Chegou a lenda de Viriato, chegou a Cova de Mouros, no antiquísimo Eido Vello, de San André de Lourido.

Chegou o San Martiño de Moreira, que segundo reza a lenda, se quitou a capa, a cortou e cubriu o mendigo con unha parte. De aí naceu, “Ponteareas, pon a capa onde a vexas”.

Mais adiante, encontrouse con outro pobre e lle ofreceu a outra parte, e sen capa seguiu viaxando contra vento e marea, e de repente, como un milagre, conta a historia, se abriu o ceo e saíu o sol e comezou a quentala terra.

Si ai unha lenda de amor prohibido está entre Pedro é Inés de Castro, como dama de compañía da súa dona, ligada o Castelo de Sobroso.
No noso “Coto de Sa”, existira en tempos atrás unha curiosa pedra, na cal varios veciños se asomaban a ela, onde se asenta o actual cemiterio, para ter unha panorámica da feligresía, e da terra de Fornelos da Ribeira no seu conxunto.

Esta lenda, se convertera nunha contradición porque aquela pedra non tiña ren, mais que veciños feridos no amor da infelicidade, e que ían alí, antes de construírse o Camposanto, para descansar e reflexionar… pero curiosamente, ninguén sabe o por que da pedra, provocada por unha pequena tradición na cabeza das xentes; e una vez recibido o descanso, o que facía a pedra era tomar unha decisión clara o final. Aventurando unha morte segura empuxada polos ventos das almas en pena. Así naceu despois o Cemiterio Cívico relixioso de hoxe.

A capela Santa Rosa, no eido de Cambra, nacera da Asunción nos primeiros días da súa construción, con unha lenda baseada na relación da dona que perdera a súa criatura e subira o Ceo.

Residencia de Clemente Francisco Cambra e Vilas, profesor cirurxián, grazas o seu fillo Jesús, que adquiriu a propiedade pasou a ser Santa Rosa, cuxa lenda se esconde no eterno amor a Santa Rosa de Lima, que lle debe a Arxentina.

Nas Fraguiñas e o Coto de Sa, estaba o castelo ou Casa Forte de Pedro Madruga, Pedro Álvarez de Soutomaior, coa fermosa horta que chegaba o Casco, e frondosas carballeiras que o destino quixo foran testemuñas do crime e maldición do asasinato da súa nai, e que tan tristemente pasou a historia.

No rueiro de A Cruz, polo século XIX, florecían certos edificios na apracible terra, camiño do monte de Agrelo, para o Oural, cando un misterioso fidalgo que exhibía un aspecto recio e malhumurante, invitara a unha dona do lugar asinando un pacto profusamente espiritual, baixo o Piñeiro Manso de Angrelo, onde as forzas que gobernan os espíritos, mundanos tiñan preparado un desenlace infeliz, pois a desdichada dona de A Cruz, se escondera nun convento de Leirado, onde nin os mortos podía saír do claustro obrigatorio, cando o seu “amor”, enfurecido en sillara o cabalo e partira na escuridade da noite o convento para intentar sacala.

Todo fora en balde, pois se había pagado en moedas de ouro, unha eterna vixilancia en torno o convento.

Aquel desolado amante trataba de que escapara do convento, asegurando que era o Demo a que a retiña, pero para a historia non foi así.
A lenda di que no rueiro de A Cruz, serenamente recostado, aquel home, apertando unha Cruz no peito, docemente durmido no sono eterno alí quedou fixándose naquel lugar o “Rueiro da Cruz”, para sempre.

Xa sabedes que a nosa terra estivo chea de lendas e de misterios que pasaron de boca en boca, como as almas en pena.

Dende entón, non deixaron de suceder ata non hai moito, en que se esqueceron e que aquí expresamos para a memoria de todos.

Así, no rueiro de Goiende, houbo algún edificio do século XVI, cuxa dona deambulaba como alma en pena, froito da amargura, e descansou moribunda con un estraño sorriso nos beizos. Din morrer de pena, pero prontamente comezou a extenderse por Goiende, dun segredo que se coñecía a voces.

Era nin mais nin menos, que esta dona tiña un amante, e cando se tratou de investigar o cadáver había desaparecido.

Naquel tempo din habela visto pantasmagoricamente vestida de branco. Non é estraño, pois por Goiende, xa no 1.252 trataron de identificar a unha vella con unha cruz con veo negro que se recreaba ante atenta mirada dos veciños.

No San André de Lourido, o longo do tempo, coa solemnidade da paisaxe, a súa posición estratéxica, ben comunicada por camiños e carreiros, saneada o Sol, e o abrigo dos ventos, non pasou de ser un anexo de Fornelos, pese as súas vicisitudes, atisbando un pasado nostálxico no tempo, que os veciños senten no presente, como propio.

San André sofre o fenómeno da emigración e é testemuña que perdura no tempo.

As nosas xentes de antes, onde os fenómenos naturais non tiñan explicación lóxica, se creaban lendas, historias e mitos, que logo se foron convertendo en historias que os veciños crían a pes puntillas.

O Corvo, era unha lenda tenebrosa do home morto na gabia e a alma en pena, custodiando os “cartos” do falecido. Din os que escoitaban O Corvo, que este se enfurecía canto mais se aproximaban a el.

Agora a xente toma a risa o do Corvo, sen crer o que se conta, pero no rueiro de Rañe, non sei si o de enriba ou o de abaixo, se preparaban para matalo. E aínda así chegaron a asaltalo, pero o mais valente chegou o eido cargado de medo. Total que hoxe ninguén fala de O Corvo, nin da Balbina da Laxe, a meiga de Fornelos, que atendía a xente despois da media noite, por si se enteraba o abade.

Outra parte da nosa historia estaba nas cofradias que coas súas aportacións para a cera, pólvora e foguetes, para as festas patronais, permanecían a salvo, grazas a elas. Porque a historia da vida levaba esta iniciativa, que por definila, había que buscala nas familias e na Igrexa, nos modelos filantrópicos, na Inquisición, etc., coa súa incógnita pasional, que fai e desfai o que goberna a vida parroquial.

Paseando pola historia de Fornelos, final do século XVIII e principios do XIX, na época de Carlos III, a invasión napoleónica, a nova esperanza da Pepa, no 1.812. Do xeral Pavía, mais chulo que un oito. O Botín de Esquilache, logo, Lenín, Stalin e Troski, tal como sona.

Chegou o século XX, onde por ser republicano te mataban. ¡E que contentos algúns con matar!

Correron dias, meses e anos e todo se esquecerá, dicían algúns, pero no é así, porque aquí estou eu para lembralo.

Unha “confidencia” prevé que a Igrexa de San Xoán sería atacada por un miliciano, que coa chuvia e o sono, se durmiu. E Rodríguez morreu con 7 balazos (D.E.P.).

Nestes casos non se pode predicir as dores da xentes de Fornelos polo sufrimento. ¡Canta riqueza perdida!

As xentes de Fornelos somos por natureza individualistas, e aínda así, alcanzamos a ver a II República democrática en liberdade e xustiza.

Cantas veces me preguntei: ¿Que encontrariamos si, no lugar de repetir a mesma historia, nos adicáramos a buscar curiosidades e feitos descoñecidos, sobre a nosa propia historia? Xustamente este é o meu lema. Porque neste meu Fornelos da Ribeira de esplendoroso verde, está cheo de lendas, historias e recantos escondidos que aínda non chegamos a eles.

Moitas das nosas historias tiveron súa existencia en séculos pasados, moitos non son coñecedores como se puidera pensar, e que nos resultaría interesantes.

No meu tempo na que o ditador e a igrexa mandaban, era lóxico que se sacaran a rúa os santos, pedindo chuvia o “Señor”; e si non funcionaba se apelaba as beatas.

Ben e certo, que as acusacións, reparacións e perdóns estaban o longo da historia. Por iso, dou por sentado o que digo, tal como me o contaron ou ensinaron, mantendo unha postura aberta as novas interpretacións, que poidan poñer en dúbida as historias que aquí relato. Seguramente haberá algúns erros. Así que por elo, pido perdón.

Pero, volvendo as historias, lendas e mitos da nosa terra, me ven a memoria, por exemplo, as modistillas facendo calzóns, pero como as meigas, habelas hainas, empezarei polo orixe, na Idade Media, ata cubrir dende os pes ata a cintura, século XVI, e logo menguar ata os chamados calzoncillos, ou calzóns.

Outra: Era vergoñento ir en manga corta as mulleres adoutrinadas na sumisión, servicio e sacrificio de valores transmitidos as mulleres que deben ser donas, nais e servidoras da Patria.

Por aqueles camiños de sonos e novas realidades andivemos, cravada na porta da Igrexa de San Xoán de Fornelos, as normas de conducta que por vergoña non reproducirei aquí.

E sobre o sexo, na Idade Media, me encontro que nun lugar predominante para practicalo era a igrexa, o contrario do que se podería pensar.

¿Por que?

Porque na igrexa é seguro, equivalente hoxe o asento traseiro dun coche.

A igrexa medieval, non lle gustaba o sexo, a pesar de que se permitía as xentes ter relacións sexuais coa dona. A igrexa aceptaba o tipo de posición do “misioneiro” baseándose en que era a que proporcionaba menor pracer a parella, porque o fin tiña que ser a descendencia.
A historia incluía: “A dona que non podía oír xoder”, “ O cabaleio que fixo os coños falar”; “ O cego a que se lle puxo tesa”…
Cambiando de tema, as oliveiras na historia. De feito eran un compoñente básico para o sustento e tiñan un compoñente divino. Aí, sempre houbo un olivo en cada igrexa. Fornelos o conserva a través do tempo.

Contos do Demo, historias de Trasnos, lendas vinculadas os mouros, que non debemos esquecer, como a do castelo ou casa forte de As Fraguiñas, envolta na vida de Pedro Madruga. A tráxica morta da súa nai, etc.

Inés de Castro, coas lembranzas do castelo de Sobroso, vestida de raíña, foi un dos sucesos mais románticos e escabrosos da Idade Media, conxuntamente coas lendas de mouros, ensinando a fiar, tecer, arar e criar ovellas que posuían vida eterna, xuventude e coñecemento transmitidos a humanidade. Así naceron nos nosos eidos estas historias.

Na lingüística aportaron pistas conectándoas a morte e os espíritos conectados a vida. Hoxe xa non teñen o encantamento eterno, para gardar tesouros baixo a terra.

O rueiro da Mámoa, sinal da morte, vivían as mouras, envoltas nunha verde, case que obscena lenda, cheo de lugares segredos que nos invita a descubrilos, como a do frade do Convento de San Diego de Salvaterra, que ía axudalas cofradías de Fornelos da Ribeira, e que chegando a pe o rueiro de Martín, pedira esmola no eido das fillas de don Bernardo, porque tiña fame. E, como tiña fame e lle negaran a esmola, arrincou unha pedra do chan, diante da familia, mirou para eles, mentres estes se rían del, pero de repente preguntou: ¿Nunca comiches un caldo de pedra?
Non.

Era o que o frade quería escoitar, así que lavou a pedra no regato, ben lavada, por suposto, e pediu lle prestan unha ola, como así sucedeu. A encheu de auga, e colocou dentro a pedra.

Agora si me deixaran facer unhas brasas… e empezou a ferver a auga da ola.

¡Home! Con un pouquiño de unto quedaría moito mellor, mentres a familia quedaba parva, cando o frade pide unhas areiñas de sal pois estaba un pouco sosa. Así, condimentou o caldo e o provou…

¡Home! Con un repoliño deses que tendes na horta, o caldo sería mellor.

E chegou o repolo.

De repente di o frade: ¡Ai, si houbera un chouriciño! Que bo era. . .

¡Que graza ten este frade! Pero chegou o chourizo.

O frade comeu a gusto. Incluso se relambeu.

Baleira a ola, a pedra quedou dentro.

Aquela familia cos ollos no frade, pregunta: ¿Señor frade, a pedra?

A pedra lévoa con migo para outra.

E así é como se foi escribindo a nosa historia. Nin mais nin menos. Aínda ai quen di que no rueiro de Cimadevila, camiño de Forneliños houbo un castiñeiro, coñecido como o castiñeiro de ouro, do que xa ninguén se lembraba: ¡Fai tantos anos. . .! Polo tanto, ata hoxe ninguén soubo, nin se quere saber do mencionado castiñeiro.

¡Home! deixar de correr é fácil e tamén e fácil imaxinar o “castro” da cova dos mouros no Casco Vello de Lourido, historia de que os mouros retiraran o ouro que nela escondían, levando consigo a riqueza de que eran posueíros. Pero houbo un cuxo nome non sabemos que era mercade e non podía cargar tanto ouro e pedriñas preciosas que xuntara nas súas idas e vindas de Tui a Ribadavia, pasando por aquí.

Aconteceu que antes de fuxir as escondera no castiñeiro vello nunha bola de ouro.

O mouro desterrado na Inquisición de Corzáns, pensaría non volver nunca mais a velo castiñeiro dourado.

E fora un pastor de ovellas de Forneliños quen aproveitando o tronco furado, aproveitouno para descansar unha tarde de calor. Alí encontrou a bola deixada do mouro.

Ben e certo que aquel pastor de ovellas descoñecía que a bola tiña encanto e nas súas mans se converteu en fume.

Aquel pobre pastor de ovellas xa non foi a mesma persoa. Se dicía que contaba a historia para facer crer a xente a súa verdade aportando o castiñeiro e o tronco furado.

Se di que contou tantas veces a mesma historia que o castiñeiro de ouro así se lembrou.

Outra: No rueiro de Rañe vivían dos veciños. Un era pobre e outro rico. O rico moi miserable. Chegada a matanza do porco, había que darle o abade o lombo, e o veciño rico quería matalo porco pero non darlle o lombo o crego. E foi o eido do veciño pobre lamentándose que este lle aconsellara que debía facer: Matar o porco, colgalo na adega, e pola mañanciña recollelo na madrugada e dicir que llo habían roubado.

Contento coa idea foise para o eido, a seguir co consello do pobre, deitándose coa idea de ir de madrugada a buscalo porco, pero o veciño mais pobre, espavilado el, de noite rouboulle o porco. Cando o rico foi a polo porco, e non no encontrou foi correndo a eido do veciño contándolle o acontecido, e este con bo criterio lle espeta: Estivoche ben, por non querer darlle o lombo o abade.

Oveciño rico, cada vez mais teimado, e o pobre cada vez mais sorrinte, non se entendían.

Chegara o eido o que roubara o porco e díxolle a dona: Xa temos porco, pero agora temos que buscalo viño, así que te vas o eido do dono do porco finxindo que te peguei, levas o odre e cando o teñas cheo me gritas cando estea falando, colles o odre, escapas pola porta da adega para o noso eido, gritando: “Ai, meu Deus, pola biqueira vaise o viño”.

Saíron correndo ámbolos dous: Porco é viño xa teñen para entreter o estómago.

Si algunha vez ides a Igrexa de San Xoán de Fornelos, veredes o escudo de Tábora, adaptando as súas armas os dous altares que a igrexa ten.

O potencial das lendas, mitos e historias ata non fai moito, eran realidades en cada tempo. Servían como explicación dende a orixe do home, do mundo e dos fenómenos da natureza dende as primitivas vidas ata a morte.

A aquela vida cotián xiraba o arredor dos elementos da natureza, as árbores, os bosques, o río, considerados rueiros sagrados, e os deuses como forzas sobrenaturais os que lle puñan nomes.

Un pouco lonxe, pero dentro da nosa área cultural, por exemplo estaba o río Deva. Deva era unha deusa relacionada coa terra e a fertilidade a que se lle adicaban oracións.

O carballo era o gardan da xustiza, árbore predilecto que Plinio cita.

Naquel sistema relixioso, este se compuña de 13 ciclos lunares de 28 días; cada 5 anos era un lustro.

Durante o ano se celebraban rituais participando todo o castro, así como nas purificacións con auga.

Por último os Biobardos, dos que tanto escoitaba falar sendo neno, como seres fabulosos que podían adquirir forma de paxaro habitaban os nosos bosques. De ai veñen:” Andar os biosbardos, ou pensar nos biosbardos”. (Estar distraido).

Os rituais das noites de San Xoán, patrón da parroquia, noite máxica de fogo, dende os tempos dos celtas. Fornelos ten un matiz especial, preparado na carballeira de As Fraguiñas, con fogueira nocturna.

Era costume, proceder a enramar as fontes, pois non podemos esquecer que e noite de fogo e auga, e di a lenda que das fontes saían as meigas para peitearse e ofrecer tesouros a quen as desencantasen.

Tamén naqueles tempos medievos, na Cova do Castelo do Soberoso (Sobroso), din que vivira unha moura encantada, e que na mañanciña de San Xoán, saía a coser. . .

Algún que outro pastor escoitaba oíla cantar, pero nada mais. Un día estando coas ovellas, se lle achegou un home e preguntoulle:
¿De onde es? De aquí do Soberoso.

Pois no castelo de Fornelos da Ribeira, vive a miña dona encantada, e quixera me levaras un encargo. ¿Pode ser?
Non teño inconveniente.

A mañanciña saíu a pe, camiño de Fornelos o pobre pastor, coa boroa do pan de Ponteareas, para entregarlle a dona encantada do castelo, coa recomendación de non mordiscar nela.

Chegou o pastor As Fraguiñas e preguntou pola dona do castelo a quen lle entregou a boroa. Esta preguntou:

Entón, ¿ti quen es?

Un pastor de ovellas.

Pois ben, en agradecemento aquí tes para que poidas trosquialas, unhas tesoiras, e así continuar coa lenda céltica.

E non falemos da “estantiga” (estadía ou estadeña), visión fantástica da nosa aldea, que percorre pola media noite e que a igrexa non foi capaz de borrala, identificándoa coa procesión dos demos ou almas condenadas a cadea perpetua.

No noso veciño Monçao, en Portugal, se fala dun séquito fúnebre que algunhas persoas ven en sonos, levando gaiteiro, bombo e caixa, tocándolle a estantiga polas almas desaparecidas.

E volvendo o “Día dos Defuntos”, se facía fogo para que as almas se confortaran coa calor.

E ¿do Cuco co seu secular canto? ¿…?

A o abordar estas, lendas, mitos e historias próximas a nosa terra, quixen ofrecer o lector, unha visión de como a tradición oral funcionaba, de como se ía transmitindo de xeración en xeración e como se puña en marcha unha tradición común; unha identidade viva que non nos debe ser allea: Aquí queda.